ŠTAP O KAMEN, REČ O VREME – Aleksandar Milenković

ŠTAP O KAMEN, REČ O VREME

Ranko Pavlović: „Zadesna smrt u hotelu Palas”, „Književni ESNAF”, Beograd, 2026, biblioteka „Reč i smisao”

Piše: Aleksandar Milenković

Svako dubinsko sagledavanje proznog opusa Ranka Pavlovića, a posebno njegove reprezentativne zbirke pripovedaka „Zadesna smrt u hotelu Palas”, neizbežno nas dovodi do centralnog egzistencijalnog i poetičkog pitanja: na koji način umetnost reči reaguje na surovu fizičku zakonsku neminovnost raspadanja i zaborava?

Reč je bedem pred prolaznošću. Pavlović, kao autor čije je stvaralačko iskustvo oblikovano kroz više od šest decenija intenzivnog prisustva u srpskom i regionalnom književnom životu – od poezije, preko romana i dramskih tekstova, sve do esejistike i kritike – u ovoj zbirci nudi sintezu svojih najdubljih promišljanja o fenomenu pamćenja. Rođen u Šnjegotini Gornjoj kod Teslića, a decenijama stvaralački, fizički i duhovno vezan za Banjaluku, Pavlović u svom pripovedanju spaja dva fundamentalna iskustvena toka: ruralno-patrijarhalni mitos Krajine i urbano-istorijske slojeve grada koji pamti Austrougarsku, Kraljevinu, posleratnu socijalističku epohu i moderne tranzicione lomove.

U osnovi čitavog proznog tkiva ove zbirke ne leži samo želja za pukom fabulacijom ili zabavljanjem čitaoca efektnim dijaloškim obrtima. U pitanju je duboko osvešćena, skoro religiozno prisutna vera u pripovedanje kao poslednji autentični oblik ljudskog opstanka. Čovek u Pavlovićevom univerzumu biva izložen surovim udarcima istorije, starosti, bolesti, gubitku doma i voljenih bića, ali sve dok postoji mogućnost da se to tragičko ili setno iskustvo pretoči u strukturiranu reč, definitivno ništavilo biva odloženo. Tekst ovde preuzima funkciju metafizičkog čuvara. Ono što vreme neminovno oduzima iz prostora i fizičke stvarnosti, Pavlovićeva priča pokušava da konzervira, pročisti i destiliše u trajno duhovno dobro. Pripovedanje tako evoluira iz umetničke veštine u fundamentalni čin otpora: pričati znači prkositi zaboravu i omogućiti prolaznom pojedincu da zadrži svoj otisak u vremenu.

Svest o tome da je svet oko nas ispunjen prostorima i ljudima u odumiranju ne dovodi Pavlovića do pesimističkog nihilizma. Naprotiv, upravo ta svest o osipanju gradi dodatnu etičku i umetničku odgovornost kod pripovedača. Njegovi junaci su često tihi, zaboraveni ljudi s margine – stariji putnici, čuvari tradicije, penzionisani profesori, seljaci čija su kućišta pregaženi asfaltom, ili neskladni kockari i zanemareni gosti provincijskih hotela. Dajući im prostor u priči, autor im vraća dostojanstvo koje im je zvanična istorija uskratila.

Analitički posmatrano, zbirka „Zadesna smrt u hotelu Palas” poseduje izuzetno čvrstu, gotovo geometrijski preciznu kompozicionu strukturu. Kompozicioni prsten sadrži neuhvatljiv rukopis, koji se transformiše u pročišćen tekst. Autor je ne gradi kao nasumičan skup tokom godina pisanih tekstova, već kao zatvoren sistem u kojem svaka pripovetka komunicira sa prethodnom i narednom, dok prva i poslednja priča tvore metafikcionalni luk koji čitaocu nudi teorijski i poetički ključ za tumačenje celine.

Uvodna pripovetka, „Jedan i jedna knjiga”, na samome početku postavlja fundamentalni problem odnosa između umetnosti i stvarnosti. Protagonista simboličnog imena – Jedan – funkcionalno deluje kao opšti, arhetipski reprezent čovečanstva. Na podsmešljive ili dobronamerne savete okoline da konačno prestane samo da čita tuđe knjige i da napiše sopstveno delo, on izriče paradoksalnu ali duboku filozofsku misao:

„Kada bih napisao takvu knjigu, čitao bih je cijelog života i stalno nešto mijenjao, precrtavao, dopisivao… Na kraju od moje knjige ne bi ostalo ništa.”

Ovaj paradoks poseduje dvostruku hermeneutičku dimenziju. S jedne strane, knjiga postaje direktna metafora samog ljudskog života. Čovekova prirodna, ali neizvodljiva želja da se vrati u sopstvenu prošlost kako bi ispravio pogrešne odluke i revidirao doživljene traume istovetna je pisčevoj potrebi da u nedogled prepravlja napisani rukopis. Međutim, kao što životni tok ne trpi beskonačno vraćanje unazad bez rizika da izgubi svoj prvobitni identitet, tako i književno delo mora prihvatiti sopstvenu ograničenost i nesavršenost da bi uopšte moglo da stupi u svet. Pavlović kroz lik Jednog poručuje da je potraga za apsolutnom istinom i savršenim oblikom uvek praćena svešću o neuhvatljivosti vremena:

„I šta bih, nastavi, ponio sa sobom na izvjestan put pun neizvjesnosti, u konačnu spoznaju punu tajni?”

Na drugom kraju ovog kompozicionog luka stoji pripovetka „Provjetravanje priče”, koja na suptilan, ozaren i samoironičan način dekonstruiše sam čin stvaralaštva. U ovoj priči, pisac završava svoj rukopis i kači ga na žicu za sušenje veša u dvorištu da se „provetri” od suvišnih prideva, teških reči i stilske prenapregnutosti. Međutim, tokom noći dolazi do neočekivanog obrta:

„Izgleda da je noćas vjetar bio jači nego što je pretpostavljao. Odnio je mnoge dijelove teksta nepovratno. Ipak, ostala je ona ohrabrujuća rečenica na kraju.”

Slika vetra u ovoj priči poseduje izrazitu simboličku težinu. Vetar funkcioniše kao metafora samog vremena, čitalačke percepcije, neizbežnog zaborava, ali i one unutrašnje, umetničke potrebe za oslobađanjem od stilskog balasta. Priča nakon svog nastanka više ne pripada u potpunosti svom autoru; ona zadobija sopstvenu autonomiju i stupa u dijalog sa svetom pod uslovima koje pisac ne može do kraja da kontroliše. Istovremeno, svest da je nakon svih udara vetra na papiru ostala ona spasonosna rečenica predstavlja trijumf suštine nad formalnim nagomilavanjem reči.

Ova dva metafikcionalna pola – neostvarena knjiga koja se plaši sopstvene beskonačnosti na početku, i očišćena priča koja je preživela oluju na kraju – tvore kompozicioni prsten unutar koga se odvija čitav ljudski i istorijski dramatološki materijal Pavlovićeve zbirke.

U unutrašnjoj strukturi zbirke posebno mesto zauzimaju pripovetke u kojima autor analizira kartografiju zavičaja i sudar tradicionalnog, ruralnog sveta sa neumoljivim procesima modernosti i urbanizacije; kao antipodi stoje ruralni mitos i tehno-čudovište koje guta sve pred sobom. Pavlović nije sentimentalni idealizator seoskog života koji slepo odbija civilizacijske tekovine; njegov pristup je znatno dublji, analitičniji i elegičniji.

Najsnažniji primer ovog poetičkog smera nalazimo u pripovetci „Drum preko ognjišta”. Već sam naslov pesnički sugestivno sažima osnovnu tragiku teme: savremeni put, izgrađen od analgetičkog i hladnog asfalta, fizički prelazi direktno preko mesta na kojem se nekada nalazilo kućno ognjište. Ognjište u srpskoj i balkanskoj tradicijskoj kulturi ne predstavlja samo građevinski detalj ili prostor za pripremanje hrane; ono je duhovni centar doma, kultna tačka oko koje se okupljaju generacije, prostor sakralnog kontinuiteta porodice.

Kada preko takvog mesta prođe drum, modernizacija ne menja samo geografiju pejzaža, već surovo preseca pamćenje. Pavlović to ilustruje kroz izuzetno snažne jezičke slike, koristeći glagole koji mehaničkom napretku daju gotovo totemska, destruktivna svojstva:

„Ognjište kraj kojeg su ga prvi put okupljali u drvenoj karlici… prerazao je i halapljivo progutao drum. On stoji u korovu izđikalom do pojasa i prisjeća se onoga što je vidio i zapamtio ili o čemu su mu pričali.”

Junak ove priče stoji u korovu koji je izrastao do pojasa, posmatrajući kako šikara s obe strane nagriza taj isti drum, dok se kroz pusto selo umesto nekadašnjeg dečijeg smeha i topota konjskih kopita čuje samo periodični, suvi zvuk staračkog štapa koji udara o kamen:

„Šikara je odavno s obje strane nagrizla drum preko ognjišta. Sve manje je po njemu topota konjskih kopita i drndanja vozila uvijek žednih benzina. I ljudi je sve manje u selu, tek poneki štap u staračkoj ruci zvecne o kamen.”

Ovaj zvuk štapa o kamen postaje zvučni simbol čitavog jednog sveta u nestajanju. Pavlović kroz ovu sliku ostvaruje vrhunski izraz elegije: zavičaj više ne postoji u fizički opipljivoj stvarnosti; on je u potpunosti evakuisan u prostor sećanja i jedino u priči može zadržati svoj nekadašnji sjaj.

U istu tematizaciju spadaju i pripovetke poput „Kadijinog hrasta” i „Gusala bez gudala”, gde se ruralni prostor spaja sa istorijskim predanjem i mitskom imaginacijom. U „Kadijinom hrastu”, vekovno drvo nadrasta svoju primarnu botaničku funkciju i prerasta u materijalni spomenik narodne memorije. Oko njega se ispredaju priče o zulumima, nepravdama, turskim kadijama i hajdučkoj osveti. Pripovedanje oživljava atmosferu seoskog kazivanja pored ognjišta, gde se istina dograđuje maštom:

„Oni što su je pričali bili su skloni oduzimanju njima nevažnog i dodavanju onoga što će izazvati veću pažnju, ne vodeći pritom računa o tome šta je istinito, a šta plod njihovog pripovjedačkog umijeća.”

Dok ljudski naraštaji prolaze i nestaju u ratovima i epidemijama, drvo ostaje da svedoči i da u dugim zimskim noćima napaja maštu potomaka:

„…a pokoljenjima ostade Kadijin ‘rast, da o njemu i onome što se pod njim dogodilo pričaju u dugim zimskim noćima.”

Hrast u Pavlovićevoj poetici funkcioniše kao prirodni pandan pisanoj knjizi: ono što knjiga čuva slovima, drvo čuva svojim godovima i svojom prisutnošću u prostoru.

S druge strane, pripovetka „Gusle bez gudala” donosi jedan od najinteresantnijih lirsko-fantastičnih obrta u savremenoj srpskoj prozi. Glavni junak Petar Jovović, čovek intelektualac i potomak starih junaka, povlači se u tišinu pod deblo visokog javora, čitajući Andrićevu prozu. Iznenada, kroz prolom u prirodi i silovit prasak, iz samog stabla javora otvara se „rodnica” iz koje se, uz pljusak plodove vode, rađaju gotove javorove gusle:

„Odjednom – silovit prasak nad njegovom glavom. Trgnu se i pogleda: na deblju javora otvorila se rodnica, i pljusak plodove vode sruči se na njega… a iz rodnice proviri trbuh javorovih gusala, sa zategnutom jarećom kožom…”

Međutim, ovaj čudesni čin rađanja instrumenta praćen je tragičkim nedostatkom: gusle izrastaju bez gudala. Simbolika ovog detalja je višeslojna. Gusle su tradicionalni čuvar epske svesti i narodnog identiteta, ali bez gudala one ostaju zatečene u muku. Priča se zatvara dubokim upitom upućenim samom autoru:

„Ko zna da li je strogi pisac, čiju knjigu je domaćin čitao i koji sada bdi nad svojim junacima, sakrio gudalo u svoj ili u njegov san?”

Pavlović time poručuje da u savremenom svetu tradicija i umetnički potencijal još uvek postoje u dubinama tla i naroda, ali često nedostaje pravi izvođač, pravi kazivač ili pravo vreme koje bi iz tog potencijala izvuklo oslobađajući, veliki zvuk.

U okviru ove zbirke, Pavlović sa jednakom analitičkom strašću i stilskom rafiniranošću prelazi iz ruralnog ambijenta u urbane topose, konkretno u grad Banjaluku (u tekstu često šifriran kao grad B.) i njen čuveni hotel Palas. Naslovna pripovetka, „Zadesna smrt u hotelu Palas”, predstavlja svojevrsni minijaturni roman o prolaznosti epoha, promašenim ljubavnim susretima, građanskom staležu u nestajanju i tajnama koje pojedinci odnose u grob.

Smeštena u dramatični istorijski kontekst 1968. godine – godine studentskih nemira, ali i dubinskih društvenih previranja u socijalističkoj Jugoslaviji – radnja prati iznenadni dolazak tajanstvene, izrazito elegantne i vremešne gospođe Helge Herman u hotel Palas. Preko suptilnih kafanskih glasina, retrospektivnih epizoda i ugostiteljskih koluara, autor razmotava povezanost ove stranke sa nekadašnjim predratnim vlasnikom hotela, Milanom Gradinićem.

Gospođa Helga nije samo lik iz prošlog vremena; ona je personifikacija same istorije koja se nenajavljena vraća u prostore koje je nekada obeležila. Njena specifična kolekcionarska strast je sakupljanje intimnih uspomena na muškarce iz različitih decenija i to je stavlja  u status metaforičkog sakupljača vremena:

„…postoje kolekcionari koji skupljaju strane i domaće novčanice iz raznih perioda… a gospođa Helga je… – prekinuo ga je neko.”

Drama doživljava svoj vrhunac kada nekadašnji vlasnik Gradinić, tajno pozvan u njenu hotelsku sobu, doživljava srčani udar i umire:

„Zatekli su na podu zgrčeno golo tijelo Milana Gradinića… Poslije dva dana iz Zavoda za sudsku medicinu stigao je nalaz u kome je pisalo da je Milana Gradinića snašla zadesna, zapravo prirodna smrt. Zbog velikog uzbuđenja izdalo ga srce…”

Zvanični sudsko-medicinski nalaz koji stiže nakon dva dana konstatuje da ga je zadesila prirodna smrt usled velikog uzbuđenja. Međutim, za Pavlovića književna istina ovde tek počinje. Autor svesno odbija da čitaocu ponudi jednostavno, detektivsko razrešenje misterije. Zvanični dokument, suv i faktografski, ne može da osvetli šta se zaista dogodilo u prazninama između dva ljudska bića koja su se srela nakon četrdeset godina.

Sintagma „zadesna smrt” time prerasta svoj primarni, supstancijalno-medicinski okvir i zadobija širu, metafizičku dimenziju. U Pavlovićevom svetu, svaka smrt je na neki način zadesna – ona dolazi neočekivano, prekidajući ljudske planove i ostavljajući iza sebe nedovršene dijaloge. Istovremeno, to je metafora za zadesnu smrt čitavih društvenih slojeva, građanskog mentaliteta, starih hotela i mikrokultura koje bivaju zbrisane pod naletom novih ideologija i arhitektonskih reformacija.

U srodnom tonskom registru građena je i pripovetka „Dva galeba”, gde autor motiv dugotrajnog čekanja i bračne odanosti podiže na nivo mitske metamorfoze. Čekanje ovde nije pasivno predavanje sudbini, već aktivna, stvaralačka snaga koja preobražava ostarele supružnike u dva galeba. Ovaj prodor magijskog realizma u urbani ili primorski ambijent pokazuje da Pavlović fantastiku ne koristi kao jeftin dekorativni efekat, već kao logičan, poetizovan završetak ljudske nade koja odbija da bude ograničena fizičkim zakonima materijalnog sveta.

Kao važan kontrapunkt motivima sumora, smrti i surovog delovanja istorije, u zbirci se izdvaja pripovetka „U olujnoj noći”. U ovoj priči Pavlović napušta širi društveni i istorijski okvir i potpuno se prepušta čulnoj, lirskoj i alhemijskoj atmosferi intimnog prostora.

Vinograd i podrum u ovoj priči ne funkcionišu samo kao poljoprivredni ambijent, već kao prostori duboke duhovne pretvorbe. Tekst slika specifično međustanje u kojem plod grožđa, nakon jesenje berbe, prolazi kroz proces previranja:

„Kad uvek nezasita jesen obere vinograde, vinogradar postaje vinar i nerado izlazi iz podruma. Opčinjen alhemijskim pretapanjem oboženih sićušnih ljetnih sunaca u čudesne crvene kaplje… duboko udiše slatki miris grožđa koje više nije grožđe i vina koje još nije vino.”

Ovo procesno međustanje za Pavlovića postaje savršena metafora samog ljudskog života. Čovek se kroz različita doba neprestano menja, napušta stare oblike postojanja i stupa u nove, ali u sebi uvek zadržava suštinu svih prethodnih faza. Vino postaje sabrana sunčana energija, zrelost i materijalizovano pamćenje tla. Upijajući taj napitak u olujnoj noći, dok napolju divljaju vetrovi i hladnoća, Pavlovićev junak ostvaruje unutrašnji zaklon. Vino ovde deluje kao efikasna odbrana od starenja i smrti: ono je dokaz da se prošli sunčani dani mogu sačuvati i ponovo oživeti kroz čula u sadašnjem trenutku.

Kada se analizira jezičko-stilski postupak Ranka Pavlovića u zbirci „Zadesna smrt u hotelu Palas”, uočava se izrazita mera, stilska disciplina i odsustvo svake vrste retoričkog baroka ili lažnog patosa. Pavlovićeva rečenica je svedena, arhitektonski tačna, pročišćena i iznutra duboko ritmizovana.

U njegovom proznom postupku dolazi do sinteze triju različitih dikcija:

1. Faktografsko-hroničarska preciznost: Autor sa velikom tačnošću beleži nazive ulica, jelovnike, istorijske datume, marke automobila ili detalje iz seoskog domašaja. Ova preciznost stvara kod čitaoca snažan osećaj realnosti i materijalne zasnovanosti sveta o kojem se piše.
2. Lirska rezonantnost: Neosetno, bez nasilnog prelaza, iz konkretnog opisa izrastaju poetske slike visoke simboličke vrednosti (rađanje gusala iz debla, zvuk štapa o kamen, preobražaj ljudi u ptice, miris vina u olujnoj noći).
3. Usmeni pripovedački ton: Autor zadržava toplotu i neposrednost narodnog kazivača. Čitalac tokom čitanja ima utisak da sluša živu reč koja se prenosi pored ognjišta ili za hotelskim stolom, čime se vaspostavlja drevni odnos poverenja između pripovedača i slušaoca.

Ovakav stilski izbor direktno je povezan sa filozofijom iznetom u priči „Provjetravanje priče”. Pavlović svesno izbegava pretrpavanje teksta suvišnim epitetima, verujući da najbolja proza nastaje onda kada se autor usudi da ukloni sve što je dekorativno, kako bi ostalo samo ono što je egzistencijalno suštinsko.

Da bi se umetnička vrednost Pavlovićeve zbirke sagledala u svom punom obimu, neophodno je postaviti je u širi intertekstualni i komparativni kontekst srpske i svetske književnosti:

• Dijalog sa Ivom Andrićem: Veza sa Andrićem očitava se u zajedničkoj zagledanosti u bosansko-krajiški prostor kao mesto istorijskih lomova, u dubokom poštovanju kolektivnog pamćenja i u motivu tajne koja ostaje zaključana u gradskim i hotelskim zidinama. Pored toga, u priči „Gusle bez gudala” Andrićeve knjige se direktno pojavljuju kao rekvizit koji junak čita pod javorom. Međutim, dok Andrić gradi epski monumentalne, istorijski hladnije i filozofski mračnije freske, Pavlović je znatno intimniji, liričniji i otvoreniji za diskretne, tople prodore fantastike u svakodnevicu.
• Dijalog sa Brankom Ćopićem: Sa Ćopićem ga spaja zavičajni prostor Krajine, duboka empatija prema „malom”, običnom čoveku i elegični ton nad slikom napuštenog sela („Drum preko ognjišta”). Razlika se ogleda u tome što Ćopić spasenje od tragike istorije i destrukcije češće pronalazi u humoru, anegdoti i sočnoj narodnoj karikaturi, dok Pavlović ostaje u sferi suptilne meditacije, setnosti i propitivanja.
• Dijalog sa Horheom Luisom Borhesom: Motivi knjige kao metafore univerzuma, beskonačnog prepravljanja rukopisa, autorefleksije o činu pisanja i stvarnosti koja se pretvara u tekstualni lavirint („Jedan i jedna knjiga”, „Provjetravanje priče”) direktno korespondiraju sa borhesovskom poetikom. Ipak, Pavlovićev lavirint nije apstraktna, hladna vaseljenska biblioteka; njegov lavirint je mek, opipljiv i zavičajno topao – u njemu mirišu javor, hrast, domaće vino, staro seosko ognjište i tamni hodnik provincijskog hotela.

Zbirka pripovedaka „Zadesna smrt u hotelu Palas” Ranka Pavlovića predstavlja virtuozno izvedenu, umetnički dozrelu i poetički koherentnu studiju o ljudskom trajanju. Ona pokazuje da književnost ne mora da bira između suve istorijske činjenice i slobodne fikcije; njena najveća snaga leži upravo u prostoru između njih – u prostoru gde se događaj pretvara u sećanje, a sećanje u umetnički oblik.

Pavlovićevi junaci u ovoj zbirci prolaze kroz različite oblike fizičkog i duhovnog osipanja: stariji ljudi umiru u hotelskim sobama, stari domovi bivaju pregaženi putevima, sela ostaju bez stanovnika, a tradicionalni instrumenti zatečeni su bez gudala. Međutim, slika sveta koju autor ostavi nakon čina čitanja nije slika poraza.

Prstenasta kompozicioni struktura, koja povezuje uvodnu dilemu o nemogućnosti pisanja s završnim pročišćenjem teksta na vetru, šalje fundamentalnu poetičku i ljudsku poruku: čovek kao fizičko biće je prolazan, kao što su prolazne kuće, gradovi i čitave političke epohe; ali pročišćena, savesno ispričana i s ljubavlju oblikovana reč poseduje snagu da preživi svog tvorca i da njegovom vremenu da duboki, trajni smisao. U tome se sastoji najveći trijumf Pavlovićevog pripovedačkog umeća – u veri da pričati znači trajati.